Pasport wejścia

1. Klasa wejścia — techniczna.
2. Rejon — Centralny Tienszan, pasmo Terkej-Ałatau.
3. Szczyt, jego wysokość i trasa wejścia — Szerszan Południowy, 4255 m, Północno-Wschodnia ściana.
4. Proponowana kategoria trudności — 5B kat. tr.
5. Charakterystyka trasy: różnica wysokości 700 m, średnie nachylenie 68°, długość odcinków:
   • I — brak,
   • II — brak,
   • III — 15 m,
   • IV — 225 m,
   • V — 540 m.
6. Wbite haki dla asekuracji: skalne 68, lodowe 17.
7. Data wyjścia i powrotu: wyjście z bazy 11 lipca 1977 r.; powrót — 13 lipca 1977 r.
8. Liczba godzin marszu — 31, z czego na pokonanie ściany — 23.
9. Liczba noclegów i ich charakterystyka: dwa noclegi:
   • 1-szy na morenie pod trasą;
   • 2-gi na ścianie, siedzący w namiocie.
10. Dane uczestników i ich kwalifikacje: Machnowicz L.A., KMS — kierownik Gładczenko V.I., KMS — uczestnik Żurzdin V.I., MS — uczestnik Pienczuk V.L., MS — uczestnik
11. Trener Pienczuk V.L. — MS.

Szerszan Południowy, północno-wschodnia ściana

Zdjęcie profilowe górnej części PD ściany Szczytu Szerszan Południowy.

MAPA OKOLICY

Pole 1,0×1,8 m (zdjęcie № 5)

Krótki opis rejonu

Szczyt Szerszan Południowy położony jest w paśmie Terkej-Ałatau (Centralny Tienszan) na terytorium Kirgiskiej SRR i jest jednym z trzech szczytów masywu Szerszan (Szerszan Południowy, Centralny, Północny). Dominującym szczytem rejonu jest Tasztambektorbaszi — 4716 m (1948 r. — B. Mareczek, 1953 r. — V. Elczibekov). Rejon doliny Tasztambektoru, który stał się obiektem wspinaczki alpinistycznej zbiórki MOS DSO "Zenit" w 1977 r., jest stosunkowo blisko położony od dobrze zagospodarowanego rejonu Karakol.

Dojazd do doliny Tasztambektoru:

• przejazd przez osadę Turgen do lawinowej stacji Kok-Kija — około 50 km;
• od Przewalska i dalej 6–7 km w górę doliny — transportem juczny.

Jednak, pomimo względnej dostępności, większość obiektów wspinaczkowych, do tej pory była odwiedzana przez alpinistów tylko dwa razy — w 1948 r. i 1953 r. — i stanowi niewątpliwy interes w planie alpinistycznym.

Rejon charakteryzuje się bardzo niestabilnym i surowym klimatem, uwarunkowanym bliskością jeziora Issyk-Kul. Dobra pogoda zdarza się rzadko. Typowy cykl pogodowy jest następujący:

• 1 dzień dobrej pogody;
• w ciągu kolejnych 1–2 dni — stałe pogorszenie pogody;
• po tym — zła pogoda przez 5–7 dni.

Strefa wysokogórska charakteryzuje się stałym silnym przemieszczaniem się mas powietrza z prędkością do 15–25 m/s i niezwykle niską temperaturą.

Takie ekstremalne warunki klimatyczne wymagają starannego przygotowania do wspinaczki i bycia gotowym na wszelkie niespodzianki. Znaczna część tras w rejonie — kombinowane, z dużą długością odcinków lodowych.

Przygotowanie do wejścia

Głównym zadaniem zbiórki alpinistów MOS DSO "Zenit" w sezonie 1977 było uczestnictwo w mistrzostwach ZSRR i wejście drużyny w ramach mistrzostw na w. Tasztambektorbaszi. Rozpoznanie rejonu zostało przeprowadzone w maju br. przez uczestników zbiórki t.t. Pinczuka V.L. i Żurzdina V.I. Podczas omawiania planu przygotowań i zapoznania się z rejonem przez drużynę zbiórki (Gładczenko V.I., Żurzdin V.I., Kuźmin A.S., Machnowicz L.A., Pinczuk V.L., Podymov) zwrócono uwagę na w. Szerszan Południowy, bezpośrednio przylegający do w. Tasztambektorbaszi. Zainteresowanie tym szczytem i trasą na niego po Północno-Wschodniej ścianie było uwarunkowane podobieństwem charakteru trasy do trasy na Tasztambektorbaszi po Zachodniej ścianie, dużą złożonością i stosunkowo niewielką długością. W ten sposób, wejście na w. Szerszan Południowy po Północno-Wschodniej ścianie miało według zamierzeń stanowić "generalną próbę generalną" drużyny.

Drugim czynnikiem, który zadecydował o dodatkowym zainteresowaniu wskazanym szczytem, było to, że on jeszcze nie został zdobyty przez człowieka. Bezpośrednie przygotowania do wejścia rozpoczęły się z funkcjonowaniem zbiórki w dolinie Tasztambektu od 5 lipca 1977 r. Zostały przeprowadzone szkolenia; ćwiczenia na skałach, śniegu i lodzie były prowadzone w bezpośredniej bliskości szczytu Szerszan. Po rozpoznaniu trasy na ćwiczeniach lodowych i treningowym wejściu na w. Tasz-Tuja przez cały skład zbiórki został ostatecznie doprecyzowany przebieg trasy, a rada trenerów określiła skład grupy:

• Machnowicz L.A. — kierownik;
• Gładczenko V.I., Żurzdin V.I. i Pinczuk V.L. — uczestnicy.

Wszyscy wymienieni uczestnicy dobrze znają się nawzajem i dokonywali w różnych kombinacjach wejść najwyższych kategorii trudności:

• Dych-Tau;
• Mamison;
• Domba-Ulgen, w tym po ścianie CDSA (Kaukaz);
• p.p. Litwa i Moskiewskiej prawdy;
• Komunistycznej Akademii (Pamir);
• p. Dżygit (Terkej-Ałatau);
• i inne.

Część z tych wejść została dokonana w ramach Mistrzostw ZSRR, mistrzostw m. Moskwy i CS DSO "Zenit" i "Trud". Wejścia w rejonach Tienszanu i Bizingi dały uczestnikom grupy doświadczenie w pracy w surowych warunkach klimatycznych.

Dopracowanie trasy i plan taktyczny

Ściana przy badaniu przypomina trójkąt. Prawa część ściany jest ograniczona stromymi lawiniastymi polami lodowymi. Lewa część ściany reprezentuje silnie rozczłonkowaną grupę pionowych ścian, bardzo niebezpiecznych z powodu spadających kamieni.

Najbardziej logicznym wydaje się ruch przez centrum ściany — ta ścieżka, jak wykazało obserwacja, jest najbezpieczniejsza. Trasę przez ścianę można warunkowo podzielić na dwie części:

• Dolna część — to odcinek skalny o dużej stromości z małą ilością zaczepów, skały monolityczne o gładkiej wielkoblokowej budowie. Swobodnych kamieni z powodu dużej stromości jest niewiele, przy tym kierunek ich upadku — lewa część ściany.
• Górna część — skalno-lodowa, wymaga przy przechodzeniu dużej uwagi, ostrożności i obserwacji.

Prawdopodobne miejsca noclegów — po pierwszej tercji trasy i przed wieżowcem wierzchołkowym.

Z uwzględnieniem dostępnych informacji został nakreślony następujący plan taktyczny wejścia:

• Podejście pod trasę i obserwacja za nią w ciągu dnia.
• Wczesne wyjście i pokonanie ściany w ciągu dwóch dni z noclegiem przed wieżowcem wierzchołkowym.
• Zejście przez szczyt Szerszan Centralny.

Jako wariant zapasowy była przewidziana nocleg na połowie drogi i jeden rezerwowy dzień.

W celu zmniejszenia wagi plecaków szczególną uwagę zwrócono na dobór sprzętu i produktów żywnościowych. Wysokokaloryczne wyżywienie, lekki sprzęt kuchenny, tytanowe raki, udostępnienie sprzętu puchowego i inne środki pozwoliły na to, aby początkowa waga plecaków na starcie nie była większa niż 8–10 kg.

Dla podniesienia niezawodności przejścia trasy zostało zaplanowane wykorzystanie głównie haków lodowych dla podstawowych punktów asekuracji.

Biorąc pod uwagę duże doświadczenie i umiejętność pracy na skałach wszystkich uczestników grupy, lider nie został wyznaczony. Zakładano równomierną pracę z przodu wszystkich uczestników. Łączki: Machnowicz — Żurzdin, Gładczenko — Pinczuk. Bezpieczeństwo grupy było zapewnione:

• przez grupę ratunkową w bazie;
• przez interakcję z grupą Kukuszkina, idącej w tym czasie po krawędzi na w. Szerszan Centralny;
• przez interakcję z dwoma innymi grupami, znajdującymi się na wejściach w tym rejonie;
• przez łączność radiową.

Tabela podstawowych charakterystyk.

Opis przejścia trasy

Podejście do trasy jest niedługie: z bazy na polanie Tasztambek — 2 godz. Ruch po prawej stronie w górę w kierunku lodowca Tasztambek do bocznej moreny (1 godz), dalej, przecinając morenę z prawej na lewo, wyjście na lodowiec (20 min). Lodowiec jest zamknięty, tutaj jest potrzebna asekuracja i kontynuacja ruchu pod trasę, trzymając się skarp masywu Szerszan.

Trasa zaczyna się u podstawy ścian, w ich najniższej części.

11 lipca. Wyjście z bazy o 10:06. O 11:30 wyszliśmy na boczną morenę l. Tasztambek i rozbiliśmy obóz. Dwójka Machnowicz — Gładczenko wyszła do podstawy trasy dla obserwacji. Obserwacja trwała do 17:00 i potwierdziła wstępny plan taktyczny. Jedynym uściśleniem było to, że przewidywane miejsca noclegów nie dawały gwarancji dobrych stanowisk. Dla organizacji biwaku (obserwacji) były niezbędne znaczne prace. Łączność przez radio z bazą w ciągu dnia wykazała niezawodną pracę radiostacji typu "Witka". Kolacja i wczesny odpoczynek.

12 lipca. Pobudka o 3:00. Spakowanie i wyjście na lodowiec o 4:00. O 5:00 — podejście do trasy i rozpoczęcie ruchu. Przetarcie zaczyna łączka Machnowicz — Żurzdin, prowadzący — Żurzdin. R0–R1. Po wewnętrznym kącie, skały są zniszczone, średniej trudności, wyjście na ścianę (50°, 15 m).

R1–R2. Kontrfors ściany, przemienne poruszanie się w górę w lewo, skały średniej trudności (55°, 110 m, 7). Ruch łączek jest samodzielny. Dużo żywych kamieni. Konieczna jest ostrożność podczas ruchu. R2–R3. Płyta (40°, 20 m, 2). Uchyty praktycznie nie występują. Odcinek jest pewnie pokonywany przez Żurzdina i on zawiesza liny. Ruch po linach w górę-w prawo. R3–R4. Wewnętrzny kąt (zdjęcie 3) (60°, 20 m, 2). Kontynuacja ruchu w górę w prawo, wyjście na niewyraźnie zaznaczający się grzbiet, obrót po nim w górę pod podstawę trudnych skał (80°, 20 m, 2). Po trudnym odcinku półka idzie w prawo-w górę pod kątem 30° do wodospadu. Wodospad pozostaje po prawej, w półce jest szczelina o szerokości 10 cm. Uwaga! W szczelinie pod wodospadem jest kontrolny tur.

R4–R5. Zmiana prowadzącego, do przodu wychodzi Gładczenko. Bardzo skomplikowany odcinek. Pionowa ściana (zdjęcie 4), skały monolityczne, szczelin niewiele. Ruch jest możliwy trawersem w lewo w górę pod kątem 30° do podstawy wewnętrznego kąta (90°, 20 m, 5).

• Wewnętrzny kąt, skomplikowane wspinanie (90°, 20 m, 4).
• Ten odcinek jest pokonywany bez plecaków.
• Po przejściu są one wyciągane.
• Na końcu tego odcinka po 1–2 godzinach pracy możliwe jest ustawienie stanowiska.

Jednak zdecydowaliśmy się iść dalej. Początek trasy został pokonany energicznie. Stan fizyczny uczestników jest doskonały. Czas 12:00. Łączność przez radio z bazą i idącą po równoległej krawędzi grupą Kukuszkina. Wszystko jest w porządku. Krótki odpoczynek, przekąska, kontynuujemy ruch.

R5–R6. Zmiana prowadzącego, na przodzie Machnowicz. Pionowo w górę po ścianie (80°, 50 m, 6), wyjście na lodową przeprawę (20°, 20 m, 1). Przeprawa lodowa prowadzi do następnej ściany o stromości 85–90°.

R6–R7. Ruch w obejście ściany po słabo wyrażonej półce, najpierw prawie poziomy trawers (20 m, 1), dalej w lewo-w górę po skalno-lodowej półce 15 m pod podstawę kolejnej ściany (2).

Po całej ścianie sączy się woda i możliwe jest spadanie kamieni z góry. Dlatego przejście jest niezwykle ostrożne z obserwacją. Punkt asekuracji górnej przy przyjmowaniu dolnych uczestników pod ujemną częścią ściany.

Siódmym odcinkiem kończy się skalny odcinek ściany. Dalej zaczyna się skalno-lodowa część.

R7–R8. Trawers ściany w prawo-w górę po szczelinie (90°, 20 m, 1) i wyjście na skalne filary, wrośnięte w lód (90°, 20 m, 4).

R8–R9. Zmiana prowadzącego, na przodzie znowu Gładczenko — skalno-lodowy odcinek, skomplikowane wspinanie. Ruch po centrum ściany po na przemian skalno-lodowych odcinkach prosto w górę z niewielkimi zygzakami w celu zmniejszenia zagrożenia ewentualnymi kamieniami od prowadzącego. Skały ostre reprezentują sobą monolityczne wygładzone bloki typu "baranich łbów", o stromości 70–90°. Miejsc dla haków niewiele. W toku dla podniesienia niezawodności są wykorzystywane haki lodowe, wbite w skały. Ruch po linach z maksymalną ostrożnością (65°, 180 m, 12 skalnych i 14 lodowych haków). Dziewiąty odcinek wyprowadza pod podstawę wieżowca wierzchołkowego, lód się kończy, jednak wyjście na wieżowiec wierzchołkowy jest bardzo skomplikowane. W środku lodowego odcinka następuje zmiana prowadzącego.

R9–R10. Trawers lodowego odcinka (45°, 30 m, 2 sk., 2 ł. kr.), w górę w prawo ze skalnego filara pod podstawę wieży, mającą w tym miejscu postać szerokiego kąta, prowadzi do powstania wahadła, ruch którym po linach nawet z lekkimi plecakami jest bardzo skomplikowany, jednak kondycje fizyczne uczestników pozwalają na wykonanie pewnego przejścia. Był wyciągany tylko plecak prowadzącego.

R10–R11. Zmiana prowadzącego, na przodzie Żurzdin. Wyjście na ramię bez plecaków (80°, 40 m, 4), dalej przyjęcie plecaków i ruch w lewo-w górę po ramieniu (45°, 15 m, 1).

R11–R12. Ruch po niewyraźnie wyrażonej skalnej półce, miejscami zalanej lodem i zasypanej śniegiem, w lewo-w górę (pod kątem 30°) w obejście wieżowca wierzchołkowego (45°, 60 m, 5). Na końcu odcinka — mała skośna półka, po godzinnej obróbce na niej okazało się możliwym ustawienie namiotu dla siedzącego noclegu (pole 1,0×1,8 m, zdjęcie № 5). Asekuracja namiotu, rozmieszczenie w nim i przygotowanie gorącej kolacji zajęło dużo czasu. Capstrzyk został zadany po 12:00. Jednak, pomimo prawie dwudziestodwugodzinnego dnia roboczego, pobudka została wyznaczona na wczesny poranek. Podstawy do tego były bardzo poważne:

• w drugiej połowie dnia zaczęło się pogarszać pogoda;
• doświadczenie pobytu w tym rejonie pokazywało, że pogoda pogarsza się na długo.

13 lipca. Pobudka o 3:30, spakowanie, demontaż stanowiska, przygotowanie i wyjście. Poranny przegląd pokazywał, że do wierzchołka jest 80–100 m, ale wspinanie jest bardzo skomplikowane. R12–R13. 6:00. Na obróbkę trasy wychodzi bez plecaka Żurzdin, wyjście na wierzchołek po skałach po granicy lodu i osypiska (80°, 85 m, 8). Całkowity czas ruchu grupy na końcowym odcinku — 3 godz.

Jak i oczekiwano, notatki na wierzchołku nie było. Ten fakt i brak wskazań o wejściu na ten szczyt według dokumentów rejonu potwierdzają, że przez nas zostało dokonane pierwsze wejście.

Z wierzchołka 40 m — trawers po śnieżno-lodowej przeprawie w stronę grzbietu, prowadzącego na Szerszan Centralny. Ruch po grzbiecie nie przedstawia trudności, jest równoczesny, trwa 1 godz.

Nasze przypuszczenia o nastaniu złej pogody się sprawdziły, dobrze, że podstawowe trudności już były za nami. Szkwalisty wiatr, suchy śnieg i brak widoczności znacznie utrudniły dalszy ruch, jednak niepokojący komunikat z bazy o wypadku w grupie Ordin zobowiąał do kontynuowania ruchu, pomimo warunków.

Zejście z wierzchołka Szerszan Centralny po trasie grupy Kukuszkina zostało przeprowadzone zorganizowanie i zakończone do 16:00.

Ocena trasy i rekomendacje dla wspinaczy

Według jednomyślnej opinii grupy i, po rozpatrzeniu, według oceny rady trenerów, naczelnika służby ratunkowej i wydającego trasę zasługuje na 5B kat. tr. i pod względem charakteru przypomina gruzińską trasę na Dych-Tau. Obfitość technicznie skomplikowanych odcinków nie jest wcale mniejsza, tylko one są skoncentrowane na mniejszej długości. Łatwych odcinków na trasie praktycznie nie ma, i iść trzeba stale w napięciu.

Rekomendowane miejsce dla urządzenia biwaku (siedzącego) znajduje się w rejonie R4–R6.

Przy osiągnięciu R4–R5 do 12:00:

• silna grupa może kontynuować wspinaczkę do biwaku w rejonie R11–R12.

W pozostałych przypadkach celowym jest zatrzymanie się na wczesny biwak z jednoczesną obróbką kolejnej części trasy.

Rekomendowany sprzęt:

1. Raki — wszystkim uczestnikom;
2. Haki skalne — 25–30 szt.;
3. Haki lodowe — 10–12 szt.;
4. Karabiny wspólne — 15–18 szt.;
5. Lina pomocnicza — 40 m.

Załącznik

Schemat profilowy trasy