OPIS

Trasy trawersowania masywu wierzchołka ŞAH-DAĞ od wschodu na południowy zachód z podnoszeniem się wzdłuż wschodniego kontrfors, wykonana przez zespół wspinaczy Azerbejdżańskiej Rady "DINAMO" w okresie od 30 października do 10 listopada 1966 r.

Wierzchołek Şahdağ znajduje się w bocznym grzbiecie Kaukazu Wschodniego na terenie Azerbejdżańskiej SRR i ma wysokość 4250 m (wg innych danych 4255 m).

Główny masyw wierzchołka opada stromymi ścianami na południe i południowy zachód w kierunku szerokiej lewobrzeżnej terasy rzeki Şahnabad (do "Şah-Yaylaq"), których dolna część stanowi 400–600 m monolityczne pionowe ściany. Górna część ścian ma budowę schodkową, składa się z oddzielnych 20–40 m monolitnych bloków, rozdzielonych miejscami wąskimi żlebami i szczelinami, i przechodzi w masywny lodowcowo-śnieżny kopułę wierzchołka, wcinając się w nią oddzielnymi silnie zniszczonymi graniami i pasmami skał.

Stoki kopuły w dolnej części mają dość duży kąt nachylenia 40–45° i, stopniowo łagodniejąc ku górze, tworzą śnieżny wierzchołkowy płaskowyż znacznego rozmiaru. Punkt wierzchołkowy znajduje się bliżej południowej części płaskowyżu, na początku skalnego pasma grani, odchodzącego w kierunku południowej ściany.

Na wschód wierzchołkowy kopuła także opada monolitnymi skalnymi pionowymi ścianami, stopniowo łagodniejąc w północnej części i przechodząc w silnie zniszczone, usypiskowe wschodnie stoki grani, odchodzącej od wierzchołka na północny wschód.

Od południowo-wschodniej części tego uskoku na wschód odchodzą cztery równoległe granie-odnogi o kształcie kuestowym, ze stokami pionowo obrywającymi się na południe i znacznie bardziej łagodnymi na północ.

• Najwyższa — południowa z odnogi — swoimi pionowymi ścianami tworzy południowo-wschodnie przedłużenie południowej ściany masywu.
• Północna z odnogi ma największą długość i rozdziela się na dwie gałęzie, ostro skręcające na północ i południe.
  • Północna gałąź, łącząc się z północno-wschodnią granią wierzchołka, tworzy duże kocioł lodowcowy, latem wolny od śniegu i pokryty kamiennymi usypiskami.

Od wschodnich urwisk masywu do tego kotła odchodzą kilka stromych krótkich kontrforsów o budowie blokowej, pomiędzy którymi z wierzchołkowego kopuły zwisają niewielkie wiszące lodowce i pola śnieżne.

W chwili obecnej na wierzchołek Şahdağ istnieje jedyny skategoryzowany szlak, oceniany jako trasa 1B kat. trudn.: wyjście od Şah-Yaylaq do kotła przez przełęcz w najbardziej na północ wysuniętej ze wschodnich odnogi (utwierdzona za nią nazwa — przełęcz Kursancki), wejście wzdłuż żlebu na północno-wschodnią grań i wyjście granią na wierzchołkowy kopułę. Zejście wzdłuż drogi wejścia.

RYS. 1. Mapa-schemat rejonu masywu wierzchołka Şah-Dag

• Trasa podejść i trawersowania
• Biwaki

Dłuższa i niezwykle interesująca trasa — dalszy marsz od punktu wierzchołkowego na południowy zachód z przecięciem całego wierzchołkowego płaskowyżu i zejściem od kopuły najpierw wzdłuż grani, a potem wzdłuż żlebu (tzn. przecięcie całego masywu w ogólnym kierunku z północy na południe) poprzednio klasyfikowana jako trasa 2A kat. trudn., do obecnej tabeli klasyfikacyjnej nie jest włączona.

Najbardziej dostępną trasą do pokonania wschodnich uskoków wierzchołka od strony kotła jest wąski żleb, rozcinający uskoki w południowej części kotła. Jednak ten żleb prowadzi do podstawy ostatniej półki południowo-wschodnich urwisk wierzchołka, zupełnie pionowej i monolitycznej, wzdłuż której w ciepłym czasie płynie woda ze śnieżnej kopuły wierzchołka.

Znajdujący się na prawo od żlebu kontrfors jest nagromadzeniem bloków-półek z miejscami bardzo szerokimi balkonami, zawalonymi odłamkami skał. W górnej części kontrfors jest ostro rozcięty głębokim zapadnięciem, od którego na dół schodzi wąski żleb-wewnętrzny kąt, urywający się nad drugą półką kontrforsu. To zapadnięcie może być wykorzystane do wyjścia na górną półkę wschodnich uskoków masywu.

8 listopada 1966 r. grupa wspinaczy Azerbejdżańskiej rady "DINAMO" w składzie:

• Drozdowski O.S. — kierownik;
• Tereszczenko O.M.;
• Selimchanow T.G.;
• Mirzojew I.M. — uczestnicy, o godz. 3:00 wyszła z biwaku, znajdującego się pod południową ścianą wierzchołka (na "Şah-Yaylaq").

Przeszedłszy o godz. 5:15 przez przełączkę (przełęcz Kursancki) i wytyczywszy prawie bez straty wysokości ścieżkę wzdłuż śnieżnego stoku kotła, grupa o godz. 6:00 podeszła do wejścia do żlebu i rozpoczęła wejście po śniegu z prawej strony żlebu, osłonięta skałami. Żleb, początkowo niezbyt stromy, w miejscu zwężenia przegrodzony jest stromym, pagórkowatym wzniesieniem — nalodowaceniem. Po pokonaniu na rakach lodowego wzniesienia pagórka i wbiciu dla ubezpieczenia lodowego haka, grupa kontynuowała wejście wzdłuż żlebu aż do poziomu otaczającej kontrfors półki nad pierwszym, najniższym, blokiem kontrforsu. Półka, ogólnie niezbyt szeroka, miejscami ma oddzielne rozszerzenia — balkony — i jest pokryta zlodowaciałymi kamieniami. Wyjście na półkę z żlebu jest niezłożone.

Wyszedłszy z żlebu w prawo i w górę na półkę i obchodząc wzdłuż półki kontrfors (ruch prawie wszędzie jednoczesny), grupa podeszła do podnóża niewyraźnie zaznaczonego zewnętrznego kąta, utworzonego przez wypukły łuk ściany drugiej półki kontrforsu (dalszy marsz wzdłuż półki jest niebezpieczny, ponieważ będzie przebiegał pod znajdującym się wyżej uskokiem żlebu).

Wejście wzdłuż zewnętrznego kąta ściany (2–2,5 liny) na drugą półkę kontrforsu jest najbardziej trudnym odcinkiem trasy z powodu znacznego nachylenia (60–70°) i słabego rozczłonkowania skał (drobne zaczepy i bardzo mała ilość szczelin dla ubezpieczenia). Szczeliny wąskie, wymagające zastosowania cienkich płatkowych haków. Podczas pokonywania tego odcinka:

• 4 razy były używane 3-stopniowe drabinki.
• Wszystkie plecaki były wyciągane na linie.

ZDJ. 2. Widok na żleb we wschodnich urwiskach wierzchołka Şah-Dag (z kotła).

Zatrzymawszy na pokonanie tego odcinka około trzech godzin, grupa do godz. 11:00 wyszła na górną część drugiej półki kontrforsu na lewo od schodzącego od zapadnięcia żlebu. Tutaj na skałach pozostawiono kontrolny kopiec kamieni.

Od kontrolnego kopca wejście grupy przebiegało wzdłuż skał lewego brzegu żlebu (łatwiejsza droga wejścia — bezpośrednio wzdłuż żlebu — jest niebezpieczna ze względu na spadające kamienie). Skały, ogólnie niezbyt strome, średniej trudności, silnie rozczłonkowane na oddzielne bloki-półki z dużą ilością występów dla ubezpieczenia. Do pokonywania oddzielnych niewielkich monolitnych ścianek o wysokości 2–2,5 m było stosowane podсажиwanie. Jednak marsz znacznie zwalniał się z powodu konieczności:

• ciągłego oczyszczania skał z lodu i śniegu;
• rąbania stopni.

Do godz. 13:00 grupa, przeszedłszy przez zapadnięcie, wyszła na górną półkę kontrforsu. Weszłszy wzdłuż niezbyt stromych, silnie zniszczonych skał górnej części kontrforsu i biegnącego od niego w górę pasma, grupa wyszła na stok kopuły wierzchołka.

Stroma dolna część kopuły — lodowy stok, o nachyleniu 40–45°, o długości około trzech lin, był pokonywany na przednich zębach raków z hakowym ubezpieczeniem (6 lodowych haków). Dalej wzdłuż stopniowo łagodniejszego lodowego, a potem śnieżnego stoku grupa wyszła do wierzchołka kopuły. Marsz bardzo utrudniał silny przeciwny wiatr ze śnieżycą i głębokim sypkim śniegiem wierzchołkowej części kopuły. Około godz. 15:00 grupa wyszła do wierzchołkowego kopca kamieni na zaspanej śniegiem skalnej grani, gdzie na dużej, ułożonej z kamieni piramidzie, są ustawione dwa popiersia W.I. Lenina.

Od wierzchołkowego kopca przy bardzo złej widoczności grupa, trzymając się kierunku południowo-zachodniego, przecięła południową część wierzchołkowego płaskowyżu z niewielkim obniżeniem w kształcie łoża i wyszła na usypiskową grań (jako punkt orientacyjny tutaj ułożono wysoki kopiec kamieni), od której rozpoczęła zejście na dół wzdłuż stoku kopuły. Do zejścia na ostatnim stromym odcinku były użyte poręcze (2 lodowe haki). Dalej, w warunkach rozpoczętej silnej śnieżycy, wzdłuż zniszczonej grani, potem wzdłuż pola śnieżnego i usypisk, grupa zeszła na Şah-Yaylaq i, obchodząc z południa masyw Şah-Dag, do godz. 20:00 wróciła na pierwotny biwak.

Cała trasa od biwaku do biwaku zajęła 17 godz. Ogólna różnica wysokości trasy (wg barometru) — około 2200 m. Na trasie wbito:

• 9 lodowych haków;
• 12 skalnych haków (z nich 4 — jako sztuczne punkty podparcia).

Trasa jest niezwykle interesująca zarówno w aspekcie kombinacji elementów skalnego, lodowego i śnieżnego reliefu, jak i w części łączenia skalnych odcinków średniej trudności z krótkimi odcinkami bardzo trudnego wspinania. W sumie, według trudności technicznej i długości trasa (w letnich warunkach) odpowiada w przybliżeniu 3B kat. trudn.

ZDJ. 4. Wejście wzdłuż żlebu od kontrolnego kopca kamieni.

Obliczenie czasu (dla okresu letniego):

• Biwak na Şah-Yaylaq, przełączka – wejście do żlebu: 3 godz.
• Wejście wzdłuż kontrforsu: 5–6 godz.
• Wejście na kopułę – wierzchołek: 2–3 godz.
• Trawersowanie masywu i powrót do biwaku: 4–5 godz. Razem: 14–17 godz.

UWAGA: W przypadku zejścia z wierzchołka wzdłuż drogi 1B kat. trudn. (bez trawersowania masywu) trasa może być oceniona 2A kat. trudn.

Do przejścia trasy należy mieć:

• 2–3 lodowych haków;
• 6–8 skalnych haków (3–4 koniecznie płatkowych);
• 1–2 szt. 2–3-stopniowych drabinek lub drabinek sznurowych.

Z uwagi na długość drogi należy przewidywać możliwość biwaku na trasie. Możliwe miejsca noclegów: w zapadnięciu na górze kontrforsu, u wierzchołka i na grani po zejściu z kopuły.

Kierownik wejścia: O. Drozdowski Uczestnicy:

• O. Tereszczenko
• T. Selimchanow
• I. Mirzojew