СССРдин альпинизм федерациясы жана ЦСК СССР Москва ш. карамагындагы классификациялык комиссияга.

Сүрөттөмө

Куликалон дубалынын (ч. Адамташ – аш. Промежуточный – ч. Вост. Мирали – ч. Гл. Мирали – ч. Гл. Мария – ч. Узловая Мария – ч. Зап. Мария – ч. Безымянная – аш. 4300 – ч. Аурондаг – ч. Зиерат) траверси. ч. Адамташка Чыгыш кыры менен көтөрүлүү менен.

Болжол менен 50 км. т.р.

Фан тоолору, Памиро-Алай, 1968 ж.

1. Траверстин катышуучулары жөнүндө маалымат

Куликалон дубалынын траверси ЛОС СДСО “Буревестник” командасы тарабынан басылып өтүлгөн:

Траверс жетекчиси: Коротков Вадим Александрович, 1940 ж. туулган, КМС, 1959-жылдан тартып альпинизм менен алектенет.

Траверс катышуучулары:

1. Тихвинский Свет Борисович, 1928 ж. туулган, КМС, 1947-жылдан тартып альпинизм менен алектенет, команданын дарыгери.
2. Вылегжанин Генрих Михайлович, 1931 ж. туулган, МС, 1951-жылдан тартып альпинизм менен алектенет.
3. Липчинский Александр Григорьевич, 1944 ж. туулган, 1-разряд, 1963-жылдан тартып альпинизм менен алектенет.
4. Стрчек Владимир Леонидович, 1938 ж. туулган, 1-разряд, 1961-жылдан тартып альпинизм менен алектенет.
5. Карпов Юрий Глебович, 1941 ж. туулган, 1-разряд, 1961-жылдан тартып альпинизм менен алектенет.
6. Калмыков Сергей Георгиевич, 1939 ж. туулган, 1-разряд, 1960-жылдан тартып альпинизм менен алектенет.
7. Лурье Вадим Рафаилович, 1942 ж. туулган, 1-разряд, 1961-жылдан тартып альпинизм менен алектенет.

5. Маршруттун басылып өтүлүшүнүн сүрөттөмөсү

21-июль. Топ Дюшаха көлүндөгү негизги лагерден саат 8:00дө жолго чыкты. Алгач жол троп аркылуу, андан кийин аш. Адамташтан түшүүчү мөңгү аркылуу өтөт. Көз алдында ч. Адамташтан ч. Марияга чейинки траверстин пейзажы. Көтөрүлүү оңой.. Биринчи көтөрүлүү жөнөкөй, ошондуктан саат 11:00 чамасында ч. Адамташтын дубалынын жанындагы ашууга жетишебиз.

Алаудин капчыгайына түшөбүз. Эми, негизинен, таштуу жана чөптүү беттер. ч. Адамташтын чыгыш жалчасын сол жактан айланып өтүп, таштуу бет менен татаал көтөрүлүүнү басып өтүп, саат 16:00 чамасында анын шоңдоңуна чыгып алабыз. Бийиктик ~3800 м. Түнөөгө токтойбуз.

Дем алып, тамактанган соң Калмыков жана Липчинский деген эки кошмок бивактан башталган 250 метрлик тик бетти өздөштүрүүгө киришет (1 жана 2-бөлүктөр). Тик бет ~100 м жазылыктагы дубал түрүндө болуп, ийилген күзгү формасында. Беттин рельефи: жылма таштар, кыйышы акырындык менен 50°дан 80°ка чейин жогорулайт. Дубалдын оң чети менен эң жогору жакка чейин созулган жарака бар, ал жерлерде үзүлүп жана багытын өзгөртүп турат. Ушул жарака менен көтөрүлүүнү пландайбыз. Жигиттер галош кийип, 4 аркан, крюк алып чыгышат. Калгандары бивак орнотушат, дубалдагы кошмоктун ишин карап турушат. Саат 20:45тер чамасында жигиттер дубалдан түшүп келишти, бардык аркандарды дубалга бекемдеп, ашык түйүндөрдү алып ташташты. Дубалдын бир бөлүгү дагы калды. 22-июль. Саат 6:00да жолго чыктык. Биринчи болуп Карпов – Лурье деген кошмок чыкты. Алар тез эле илинип турган аркандар менен жүрүп отуруп, дагы 2 арканды өздөштүрүштү (2-бөлүк). Топтун баары дубалды басып өтүүнү саат 9:30да аякташты (5-сүрөт).

Андан ары жалча оңой болуп калат: кыйраган тектер, кар (3-бөлүк). Негизинен, бирге жүрөбүз. Бул бөлүк ~40° жантаюусу бар кар бет менен бүтөт. Аны басып өткөндөн кийин жалчанын тиктиги көбөйөт, рельеф тектуу, орто татаалдыктагы тектер. Кыймыл кезектешип, жерлерде перилалар, крючьевая камсыздоо (4-бөлүк). Жалча түндүк жалча менен кошулган жерге алып барат, андан ары алар чоку алдындагы тектуу бетти түзүшөт (5-бөлүк). Өрүлүү татаал, биринчи басуучу галош кийип, жүккө түшүп жүрөт, перилалар (6-сүрөт).

Чокуга чейин жакын. Жалча кескин түрдө тиктигин өзгөртөт (6-бөлүк). Тектер, таштар, бирге жүрүү. Сол жактагы жандармды айланып өтүп, чоку алдындагы дөңчөгө чыгып алабыз. Андан аркан менен түшүү (7-бөлүк) жана кыйраган тектер жана таштар менен ч. Адамташка чыгып алабыз (8-бөлүк). Саат 15:00 болгон.

Дем алып жатып, алдыдагы жол так эмес. аш. Промежуточныйго кеткен жалча тик учтуу болуп, маршрутту тандоо күмөн. Ошондуктан чокуда түнөөгө токтоп калуу чечимин кабыл алабыз, себеби жайлуу, андан тышкары караңгы түшүүгө аз калды. Калган убакытты чалгындоого жана маршрутту иштеп чыгууга арнайбыз.

Саат 16:30да Коротков жана Тихвинский чалгындоого жана иштеп чыгууга чыгышты. Жандармдардын үстүнөн жүрүп отуруп, жалчадан өтүүнүн вариантын табышты (7-сүрөт). Чокудан кийин адегенде жалча менен түшүү (9-бөлүк) – жөнөкөй, кыйраган тектер, андан кийин бир нече жандармды айланып өтүү максатында жалчанын чыгыш тарабы менен түшүү (10-бөлүк) кардан турган тик бетке чейин (11-бөлүк), ал кайрадан чоң жандармдан өтүп жалчага чыгарат. Айланып өтүү жөнөкөй жана дээрлик бардык жерде бирге жүрүү менен басылып өтөт.

Коротков-Тихвинский дагы жалчанын бир бөлүгүн басып өтүштү (12-14-бөлүктөр):

• 12-бөлүк — тик тектуу дубалча, аны басып өтүү тектердин бырышып туруусунан улам татаалдашат.
• 13-бөлүк — мүнөзү боюнча жөнөкөй; бул жалча: тектер жана кар, ал жылма тектуу бетке алып барат (14-бөлүк), аны басып өтүү олуттуу кыйынчылыкты туудурат. Тектер жылма жана өтө майда илиништери бар.

Аны кыйындык менен басып өтүп, Коротков арканды бекитип, тез эле түшүп кетти. Шашып жатабыз, кеч болуп баратат. Дагы бир аркан 12-бөлүктө калды, кошмок тез эле бивакка кайтып келди (21:30). 23-июль. Саат 7:00дө жолго чыктык. Биринчи болуп Липчинский–Тихвинский деген кошмок жолго чыкты. Топ кечээ чалгындалган маршруттун бөлүгүн тез эле басып өттү, жол тандоого убакыт короткон жок (8-сүрөт).

Кийинки 15-бөлүк жөнөкөй тектуу жалчадан турат. Ал бир кыйла татаал тектуу дубалчага алып барат (16-бөлүк), бийиктиги ~40 м. Тектер кыйраган.

Липчинский 6 крюк какты жана жүккө түшпөй аны басып өттү, калгандары перилалар менен өттү.

Андан ары жалча азыраак тиктикте болуп, тектер жана кардан турат (17-бөлүк). Тектер орто татаалдыкта. Кыймыл кезектешип, крючьевая жана выступтар аркылуу камсыздоо.

Кийинки тектуу бет (18-бөлүк). Аны адегенде түздөн-түз, андан кийин жандармды оң жактан айланып өтүп басып өттүк. Айланып өтүү өзгөчө кыйын болду. Асмалап турган дубалдын бир бөлүгүн траверс кылууга туура келди. Биринчи басуучу жүккө түшпөй өттү, калгандары перилалар менен.

Андан ары жол оңой. Кар жана жеңил тектер менен (сол жактан) ч. Промежуточныйдун чокусунун алдындагы акыркы чоң жандармды айланып өтүп, анын артындагы белге чыгып алабыз (19-бөлүк).

аш. Промежуточный чокусу жалчадан бир топ четте экени, жалча батышты көздөй ч. Мирали тарапка бурулганы көрүндү. Белге рюкзактарды калтырып, аш. Промежуточный чокусуна көтөрүлүп алабыз:

• Адегенде тик, кыйраган тектер менен (20-бөлүк), перилалар.
• Андан кийин карлуу бет менен (21-бөлүк) чокуга чейин.

Көтөрүлгөн жол менен белге түштүк. Кыска дем алгандан кийин саат 14:30да кыймылга кирдик.

Биринчи болуп Коротков – Карпов жолго чыгышты. Алар түшүүнү уюштурушат.

Адегенде тиктиги анча чоң эмес, кыйраган тектер (22-бөлүк) (3 сп. тр.). Андан кийин жалча кескин түрдө ылдыйга кетип калат (23-бөлүк). Жалчанын сол жак чети менен түшө баштайбыз. Топ көп. Ошондуктан түшүү маршруту ар бир кайра илинүүчү жерде таштардын түшүү сызыгынан четтеген баш калкалоочу жай боло турган кылып тандалып алынды. Түшүү чоң этияттык менен жүргүзүлдү (бирөө кыймылдаса, калгандары баш калкалоочу жайда). Ошентип, 5 дюльфер уюштурулду (9-сүрөт).

Түшүрүүдө Калмыков жана Лурьенин иши так жана тыкан болду. Түшүү ийгиликтүү ишке ашты.

Андан ары ч. Миралиге келген жалчадагы кызыл жана кара жандармдарды сол жактан айланып өтүү (24, 25 жана 26-бөлүктөр). 24-бөлүк — кар жана тектер, кыймыл кезектешип, крючьевая камсыздоо. 25-бөлүк — 60° тиктиктеги орто татаалдыктагы тектерди траверс кылуу, кыймыл перилалар менен. 26-бөлүк — орто татаалдыктагы тектер менен жалчага чыгуу, кыймыл кезектешип, крючьевая камсыздоо.

Андан ары жөнөкөй жалча менен (27-бөлүк) ч. Миралиге көтөрүлүү алдындагы кең таштуу белге чейин (28-бөлүк). Бул жерде саат 19:30 чамасында түнөөгө токтодук. 24-июль. Саат 7:15те жолго чыктык. Карпов жана Лурье биринчи болуп чыгышты. ч. Миралиге көтөрүлүү сол жактан 45° жантаюусу бар кар бет менен башталат (29-бөлүк). Кар өтө катуу, тепкичти тебеш кыйын. Ошондуктан калган катышуучулар биринчи кошмокко тез эле кошулуп алышты жана биринчи басуучуну дайыма алмаштырып туруу менен топ тез эле бийиктикке көтөрүлдү.

Бөлүктүн аягында тектер кездеше баштады, алар өздөштүрүлүүдө выступтар жана айбаш таяк аркылуу камсыздоо колдонулду. Оң жакка чыгып, жалчага чыгабыз.

Андан ары ч. Вост. Миралиге чейин жалча менен жол жүрүү (30-бөлүк). Жалча жөнөкөй, карлуу, бирок бийиктик жана рюкзактар өзүн сездирет. Саат 10:30да чокуда болдук. ч. Гл. Миралиге чейин жалча эч кандай кыйынчылыктарды жаратпады (31, 32-бөлүктөр). Саат 11:15те топ ч. Гл. Мирали чокусуна жыйылды.

Түшүүнү ч. Мария тарапка кыйраган тектуу жалча менен баштадык, жерлерде кар жана муз бар (33-бөлүк). Жалча жазы жана таш түшүү коркунучу бар. Чоң этияттык менен өтүп жаттык.

Жалча тик боло баштады (34-бөлүк), таш түшүү коркунучу көбөйдү. Кыймыл кезектешип, таштарга көз салуу менен.

Андан ары аркан менен тике түшүү (35-бөлүк). Түшүрүү чоң выступка илинген петлеге уюштурулду, себеби эч жерден крюк какканга мүмкүн эмес болчу, бардыгы “жандуу”.

ч. Мирали – ч. Мария жалчасындагы алгачкы эки жандармды сол жактан айланып өтүп, кең таштуу белге чыгып алабыз (36, 37, 38-бөлүктөр) жана ч. Мариянын чоку алдындагы тик жана жерлерде асмалап турган беттин алдына келип түнөөгө токтойбуз (16:00). Бул жандармды айланып өтүү аракети ишке ашпады. Ошондуктан жалча менен жолду иштеп чыгууга жана чалгындоого туура келди.

Саат 17:00дө Коротков жана Калмыков галош кийип, маршрутту иштеп чыгууга чыгышты. Коротков кош арканга илинип, көтөрүлө баштады. Тектер тик жана жерлерде асылып турат (39-бөлүк). Өтүү тектердин бырышынан улам татаалдашат, өтө этияттык менен жүрүүгө туура келет. Алгач түздөн-түз жандарм менен өрүлөт, андан кийин жалчанын оң жак тарабына чыгышат, ал ылдыйга карай тик түшүп кеткен 1,5 кмдик асма бетти түзөт.

Биринчи аркан басылып өттү, 10 крюк какылды, эки лесенка илинди. Калмыков келип, дагы 20 м жогору көтөрүлдү, дагы 5 крюк какты. Өрлөөнүн жогорку бөлүгү оңой, тектер орто татаалдыкта (40-бөлүк).

Андан ары ч. Мариянын чоку алдындагы чоң башнясына чейин жөнөкөй жол көрүнөт. Убакыт бар болгондуктан кошмок чоку алдындагы башняга жакындап барып, ага маршрутту белгилеп коюуну чечти. Чоң кыйынчылыктарсыз кошмок чоку алдындагы бетке чейин жалча менен өттү (41–42-бөлүктөр), керек болгон жерлерге крюк калтырып. Жалчанын бул бөлүгү тектуу жана кыйраган.

Чокуга көтөрүлүүнүн жолун карап чыгып, кошмок саат 20:00дө бивакка кайтып келди. Тик бетте кийинки күнү жогорку камсыздоо жана рюкзактарды тартып чыгаруу үчүн дагы бир аркан калдырылды. 25-июль. Саат 7:30да жолго чыктык. Илинип турган аркандар менен Калмыков, Лурье, Липчинский көтөрүлүп келишип, рюкзактарды тартып чыгаруунун оор жумушуна киришти (11-сүрөт). Андан кийин калган катышуучулар жогорку камсыздоо менен жана перилалар аркылуу бетти басып өтүштү. Кечээ чалгындалган маршруттун аягына чейин жол 4 саатты алды.

ч. Мариянын чоку алдындагы башнясына Калмыков – Лурье деген кошмок көтөрүлө баштады (12-сүрөт). Алгач 70° жантаюусу бар 40 метрлик тик тектуу дубалча (43-бөлүк), андан кийин учтуу жалча менен өтүү (44-бөлүк) түздөн-түз чоку алдындагы бетке чейин (45-бөлүк). Биринчи басуучу галош кийип, жүккө түшпөй жүрөт. Тектер төмөнкү бөлүктө кыйраган, бирок жогору карай өйдөлөгөн сайын алар бекем жана татаал боло баштайт. Өрүлүү татаал, бир нече жерде асма тектер искусствосуй кармагычтарды колдонуу менен басылып өттү. Бул бөлүктө 18 крюк какылды. Саат 14:30 чамасында топ ч. Мариянын чокусуна жыйылды.

Чокудан андан ары жалча менен — аркан менен түшүү, андан кийин жөнөкөй тектуу жалча, жерлерде орто татаалдыктагы өрүлүү (46-бөлүк). Жантайыңкы жалчада — тик түшүү (47-бөлүк). Крюк какканга жарактуу жаракаларды табуу кыйын болду. Бул жерде кыйраган жалча майда тиктелген плиткалардан турат. Жаракаларды көп издөөдөн кийин үч крюк кактык, аларды блоктоп, арканга түшүүнү уюштурдук.

Андан ары сол жактагы анча чоң эмес жандармды айланып өтүп, жалча менен ч. Узл. Марияга чыгып алабыз (48–49-бөлүктөр).

Саат 17:30 чамасында чокуда болдук. Чокудан жөнөкөй жалча менен ч. Зап. Мариянын алдындагы кең таштуу белге чейин (50, 51-бөлүктөр). Бул жерде саат 18:00дө түнөөгө токтодук.

26-июль. Саат 7:00дө жолго чыктык. Жеңил, жазы жалча, таштар, кар. ч. Зап. Мария чокусуна көтөрүлүп, кат жазылган кагаз калтырдык (52, 53-бөлүктөр).

ч. Безымяннаяга жакындаганда жалча бара-бара куушурай баштады, татаал боло баштады (54, 55-бөлүктөр).

Жерлерде кыймыл кезектешип, выступтар аркылуу камсыздоо. Саат 10:30 чамасында ч. Безымянная чокусуна чыгып алдык. Бул траверстин бөлүгүндө чокулар ачык байкалбайт жана жалча аз тилкеленген. Ошондуктан анын басылып өтүлүшү олуттуу кыйынчылыктарды жаратпады. Рельеф негизинен тектуу.

“4300” чокусун тез эле басып өттүк жана ч. Аурондагдын алдындагы белге түштүк (56, 57, 58-бөлүктөр). Түшүүдө эки дюльфер уюштурдук.

Белден ч. Аурондагга көтөрүлүү 1,5 саатты алды (59-бөлүк). Тектер оңой, бирге жүрүү, жерлерде кезектешип, выступтар аркылуу камсыздоо.

Саат 12:00 чамасында топ ч. Аурондаг чокусуна көтөрүлдү. Саат 12:30да түшө баштайбыз. Жалча кыйраган, кескин өзгөрүүлөр менен (60, 61, 62-бөлүктөр). Кыймыл так жалча менен.

ч. Зиератка чейинки белге түшүү үчүн 10 спорттук дюльфер уюштурулду, арканды тартып алып түштүк. Бир жерде (61-бөлүк) түшүрүү үчүн шлямбур крючьялары колдонулду. Саат 16:30 чамасында белде — дем алуу. Саат 17:00дө ч. Зиерат чокусуна көтөрүлүүнү уланттык.

Жалча тик эмес, тектер жөнөкөй, бирге жүрүү, кыска бөлүктөрдөн башка (63-бөлүк).

ч. Зиераттан кийин жалча оңой, бирге жүрүү (64-бөлүк).

ч. Зиерат чокусу бир кыйла жазы массив түзөт, аны басып өткөндөн кийин кыйраган тектуу жалча менен түшө баштайбыз (65-бөлүк).

Саат 19:00дө чөпкө чейин түштүк жана чөптүү жана таштуу беттер менен Куликалон көлүнө чыгып алдык. Андан Дюшаха көлүнө табан жолу менен негизги лагерге. Саат 21:00 чамасында негизги лагерге келип жеттик.

6. Маршруттун жалпы мүнөздөмөсү (13-сүрөт)

Маршрут логикалуу. Траверстин эң татаал бөлүгү ч. Адамташтан ч. Марияга чейинки аралык. Топ траверсти 5Б кат. татаалдыктагы маршрут катары баалайт.

9. Куликалон дубалынын траверсинин негизги техникалык мүнөздөмөлөрүнүн таблицасы

(ч. Адамташ – аш. Промежуточный – ч. Вост. Мирали – ч. Мирали – ч. Мария – ч. Узл. Мария – ч. Зап. Мария – ч. Безымянная – аш. 4300 – ч. Аурондаг – ч. Зиерат).