Тоо чокусуна чыгуу паспорту

1. ЧЫГУУНУН КЛАССТЫК ДЕҢГЕЙИ: техникалык.
2. ЧЫГУУ Р-НЫ: Терскей-Ала-Тоонун жогорку бөлүгүндө жайгашкан Тургень-Аксуу өз.
3. ЧОКУ, АНЫН БИЙИКТ., КӨТӨРҮЛҮҮ МАРШРУТУ: Таштамбектор, 4710 м, ТҮ тумшугунун СЗ контрфорсу боюнча 103 кыр аркылуу.
4. КИЙИНЧИКЕ КАТЕГОРИЯСЫ: 5Б.
5. МАРШРУТТУН СИПАТТАМАСЫ: бийиктиктердин орт. айырмасы — 1090 м, 5–6 к/тр. узундугу — 610 м, маршруттун орт. тиктиги 60° (тик эмес горизонталдык кыр участогу эсептелген жок).
6. Кагылган илмектердин саны:

7. ЖҮРҮҮ УБАКТЫНЫН УЗАКТЫГЫ: 57 с.
8. ТҮНӨӨЛӨРДҮН САНЫ ЖАНА АНЫН СИПАТТАМАСЫ: 1-түнөө — текшерилген сайдын үстүндө жарым-жаткача, 2–3-түнөө — кыр үстүндө тигилген чатырда, 4-түнөө — муздуу текши үстүндө тигилген чатырда.
9. ЖЕТЕКЧИН, КАТЫСУУЧУЛАРДЫН ФАМИЛИЯСЫ, АТЫ, АТАСЫНЫН АТЫ ЖАНА КВАЛИФИКАЦИЯСЫ: Кремена Валерий Петрович, КМС — жетекчи Кузьмин Анатолий Сергеевич, КМС — катышуучу Кукушкин Анатолий Федорович, 1-спорттук разряд — катышуучу Романов Александр Александрович, 1-спорттук разряд — катышуучу
10. КОМАНДАНЫН МАШЫКТЫРУУЧУСУ: спорт чебери Пенчук Валентин Лаврентьевич.
11. МАРШРУТКА ЧЫГУУ ЖАНА КАЙТЫП КЕЛҮҮ УБАКЫТЫ: 1977 ж. 23-июль чыгып, 1977 ж. 30-июль кайтып келген.

Чокуга чыгууга даярдануу

1977 жылкы спорттук сезонго команданын катышуучулары 1976 жылдын күзүнөн тартып, дайыма көнүгүүлөр жасап, Москва шаарынын "Зенит" ДСО жана Москва шаарынын альпинизм федерациясынын жарыштарына катышып даярдана башташкан.

Катышуучулар менен экспедициянын жүктөрүн Фрунзе шаарынан базалык лагерге чейин автомобиль менен Кок-Кия кар-мөңгү станциясына чейин жеткизилип, андан кийин Таштанбектор өзөнүнө чейин бийиктиги 3100 м келген тегиз чөптүү аянтка чейин ат артына артып жеткизилген. Базалык лагеерден окуу маршруттарына чейин жөө баруучу жол 1,5–2 с.

Команданын бардык катышуучулары чокуга чыгуудан мурун аска-муз көнүгүүлөрүн жасашып, ушул р-ндагы 3 жана 4 кыйынчылык категориясындагы чокуларга бир нече жолу чыгышкан. Окуу чокуларына чыгууда команданын катышуучуларынын милдеттерине кар-мөңгүнүн абалын иликтөө, маршруттардын абалына байкоо жүргүзүү жана ушул р-ндын климаттык өзгөчөлүктөрү менен түздөн-түз таанышуу кирген.

Бул машыгуу цикли аяктагандан кийин, команда Таштамбектор чокусуна чыгууга даярдана башташкан.

Чокуга чыгууну уюштуруу

Мурунку чокуга чыгуулардын тажрыйбасын, ошондой эле маршруттун өзгөчөлүктөрүн жана абалын эске алуу менен, команда №2 таблицага ылайык шаймандарды тандап алган.

Катышуучулардын жеке шаймандары стандарттуу кийим-кечелерден жана камсыздандыруу шаймандарынан турган (№2 табл-нын тиркемесин кара).

Азык-түлүк запасы узакка созулган көтөрүлүү жана маршрутта 8 күн болууну эске алуу менен тандалып алынган, адам башына күнүнө 650 г кургак азык-түлүк пай рационуна жана 2600 чоң калорияга барабар болгон.

Азык-түлүк рациону эки маал ысык тамак ичүүгө жана күн ичинде кургак паейок жеп турууга ылайыкталган. Күнүмдүк рациондун салмагы салыштырмалуу аз болгонуна карабастан, биз бүт маршрут бою көтөрүлүүнү жакшы аткарып, жана маршрутты аз-аздан азык-түлүк запасы менен (1,5 кг) аяктадык.

Маршруттагы топ менен лагередеги топтордун ортосундагы байланыш портативдик УКВ "Виталка" радиостанциясы аркылуу жүргүзүлгөн.

Байланышуу убактысы: негизгиси 12:00, 19:00; резервдик — 9:00; апаттык — 15:00, 21:00.

Визуалдык байланыш үчүн (апаттык) — ракеталар колдонулган.

Базалык лагерге кайтып келүү мөөнөтү 1977 ж. 2-август деп белгиленген.

Разведканын жыйынтыгында жана С-З дубдурунун сүрөтүнө таянуу менен, маршрут негизги участокторго бөлүнүп, болжолдуу түнөө жайлар белгиленген. Дубдурдун түбүндө эч ким болбогондуктан, маршрутту жана аны тактоо максатында кошумча азык-түлүк жана кээ бир шаймандар алынып, маршрутту тактагандан кийин анын бир бөлүгүн калтырууга бел байлашкан.

Көтөрүлүү алдындагы рюкзактардын салм. 20 кг, маршруттун башталышында — 15 кг болгон.

Чокуга чыгуунун жыйынтыгында көрүнүп тургандай, команданын тактикалык планы жетишерлик туура түзүлгөн жана негизинен аткарылган.

Маршрутка чейинки жолдун кыскача баяны

1-күн – 21-июль

Базалык лагеерден маршрут жайгашкан жерге чейинки жол Таштамбек мөңгүсүнө бара турган жолго түшөт. Бир сааттык жолдо бийиктик 300 мге жогорулайт.

Мөңгүнүн баш жагына келгенде, жол оңго бурулуп, мөңгүнүн сол бутагына чыгат. Андан кийин шагылдуу кулуар менен түндүк Таш-Туя менен Таштамбек Түндүк ашуусунун сол тарабындагы аты жок чокунун ортосундагы ээрге көтөрүлөбүз.

Ээрден:

• оңго карай чоң шагыл менен 250 м төмөн түшүп, Джергез жана Кашкасуу өзөнүнүн ортосундагы ашууга түшөбүз.
• Андан ары майда шагыл менен баратканда, кичинекей көлгө жетебиз.

Көлдөн:

• көлгө түшөбүз.
• Кашкасуу өзөнүнүн чөптүү капталдарын траверс жасап,
• оң моренага чыгып,
• андан ары мөңгү боюнча акыркы таш кыркага чейин барабыз.

Бул жерге чатыр тигип түнөйбүз.

2-жол жүрүү күнү – 22-июль

Аба ырайы жакшы. Саат 8:00де чыгып, байланышып алабыз. Жол дээрлик мөңгүнүн ортосу менен С-З дубдурун көздөй барат. Бийиктик 3500 мге жеткенче көтөрүлөбүз. Мөңгү терең кар менен капталган жана экинчи жарымында оор рюкзак менен басуу кыйын болгондуктан, жай жүрөбүз. Акырындап мөңгү жазылып, чоң таралга айланат, анын ортосуна чатыр тигип түнөйбүз. Саат 12:00 болгон. Прибор боюнча бийиктик 3620 м.

Төмөнкүдөй иштерди аткарабыз:

• буюм-тайымдарды кургатабыз.
• маршрутка байкоо жүргүзөбүз.
• маршрутту тактайбыз.
• мүмкүн болгон түшүү жолдорун карап чыгабыз.

Маршруттун мүнөздөмөсүнүн таблицасына кыскача түшүндүрмө

Өтүү тартиби

1-күн – 1977 ж. 23-июль.

Команда Таштамбектор пикинин С-З дубдурунун түбүндө жайгашкан Кашкасуу мөңгүсүндөгү бивуактан 4:00да чыккан.

• 1-связка: Кремена–Кукушкин
• 2-связка: Романов–Кузьмин

Жол жабык мөңгү менен жүрөт, карлуу жантайманын тиктиги акырындап 45° жетет. Андан ары оңго жайгашкан мөңгү жарыктарын айланып, түз эле жогору басабыз. Негизинен, кыймыл биргелешип, айрым участкаларда балта аркылуу камсыздандыруу менен 5 аркан өтөбүз жана оңго карай контрфорстун аскаларына чыгып баштайбыз. Аскалуу текшиге чыга электе, кең эмес бергшрундду муз илмек аркылуу камсыздандырып өтөбүз. Биринчиси аскалуу текшиге чыгып, камсыздандыруу уюштуруп, бүт топту (уч. 1) кабыл алат.

Андан ары жол плитка сымал түзүлүштөгү кар баскан аскалар менен жүрөт, бийикт. 10–15 м, 70° жантаймалуу дубалдар кездешет. Өрмөлөө орто кыйынчылыкта, кыймыл негизинен биргелешип, 9 аркан өтөт, камсыздандыруу илмек аркылуу жана аска чыгынтылары аркылуу (уч. 2).

Акырындап аскалардын жантаймасы жана кыйынчылыгы күчөйт. 40 м татаал өрмөлөө, аскалардын жантаймасы 70°, ачык көрүнбөгөн текшиге чыгуу (уч. 3). Анын үстүндө солго карай траверс жасап, чоң таш козу карындын алдына келемиз, ал кулап түшкөн муз жана кардан жакшы сактайт (уч. 4).

Бул жерде, 1-дубалдын алдында, бивуак үчүн жай. Саат 18:00 болгон жана жогору жакта түнөөчү жай жок, жана план боюнча да ушул р-нда түнөө керектир. Бивуакты уюштуруп, аба ырайы начарлап, шамал жүздү кар бүртүкчөлөрү менен бирге уруп, суук болот.

Андан ары жолдун абалын иликтөө жүргүзүлөт — карниздин алдынан солго өйдө карай кууш тик кулуар-жарака менен жүрүүгө болот экен. Бивуак жарым-жаткача болсо да, аба ырайынын терс таасиринен жана мүмкүн болгон таштардан жакшы сактайт. (ФОТО №4) Бул жерге 1-кожурман калтырылат.

2-күн, 24-июль

1-жуп саат 5:10да кыймылга келишет. Романов рюкзагынсыз кыймылга киришет. 2-жүп бивуакты жыйнайт. Маршрут кескин татаалдашат. Жарака капталдуу дубал менен 40 мдон ашык өйдө кетет, ошондуктан Романов 80-метрлик аркан менен чыгат.

Өйдө өрмөлөө абдан жай жүрөт, жасалма таканма упайларды жасоо, тепкичтерди илип коюу керек болот. (ФОТО №6,7) Дубалдын жогорку бөлүгүндө эриген муз бар, түтүктүү муз илмектер колдонулат, муз жука жана ишенимсиз — полкага чыга электе бир нече шлямбур илмектерди аска чыгынтыларына кагууга туура келет. 80 м участокту биринчи жуп 8 саатта өтөт. Рюкзактарды жогору тартабыз. Суук, күн көрүнсө да — ал жогору жактан тийип, аскаларды ысытпайт (уч. 5).

Андан ары кыймыл 45° жантаймалуу кар-муздуу беткей менен башталат, адегенде солго 30 м, андан кийин өйдө жана оңго карай аскаларга чейин (уч. 6). Кийинки участоктун жантаймасы өсөт жана 70° жетет. Алдыда оңой участка келе жаткандай сезилет, ал бизди кырга алып чыгуу керек. Тик участкаларда рюкзактарды калтырып, аларды кийин тартып алабыз. Дагы 40 м, биз кырга чыгабыз (уч. 8). Өрмөлөө анча татаал эмес, бирок жумуш көп жана чарчоо сезиле баштайт. Түнөө үчүн жай издөө керек. Кыр абдан курч: отурган бойдон гана түнөөгө мүмкүн болгон жерлер бар. Чоң этияттык менен алга чыгып, дагы 2 аркан өтөбүз (уч. 9) жана, акырында, 5-метрлик чуңкурдан кийин аянтча табылды. Саат 18:30 болгон. 40 мин өткөн соң чатыр тигип, кырды бойлой перила тартып, камсыздандырууну камсыз кылабыз. Аба ырайы начарлайт, шамал күчөп, кар жаайт, көрүнүү 3–4 м. Бирок биз чатырда отурабыз жана жылып алабыз. Маршруттун участокторун басып өтүүнү эске түшүрүп, жазып алабыз.

3-күн, 25-июль

Катуу бороон. Шамал чатырды айрып кете жаздайт. Кар ар кандай жылчыктарга кирип кетет. Убактысы менен күн күркүрөп, атмосферанын электрленүүсү сезилет. Эч кандай кыймыл жөнүндө ойлонууга да болбойт. Тынч отурабыз, чай кайнатып ичебиз, байланыш үчүн рация аркылуу башка топтор менен байланыш түзүп турабыз. Стариковдун тобуна кайрылдык, бирок ал бизди уккан жок. Иванчиндин тобу да бороонго туш болгон.

4-күн, 26-июль

Бороон улана берет. Шамал, кар. Кээде терезе ачылат. Чечим кабыл алабыз — эки кишилик жуп маршрутту иликтөөгө жана даярдоого чыгат. Контрфорс дубдурга жете электе, ага чейин 150 м гана калды. Жуп чыгып, 5 с өткөн соң кайтат. Көрсө, бизди жагымсыз сюрприз күтүптур. Дубдурда контрфорс 30-метрлик чуңкур менен бүтөт экен, андан ары курч ээр жана "үтүктүн" түрүндөгү 80-метрлик дубал, таптакыр тик. Аба ырайынын начарлыгынан улам, дубалды басып өтүү жолдору так эмес. Чуңкурдон мурун абдан курч кыр келет (4 аркан) эки 10-метрлик чуңкурлар бар. Бул чуңкур жана дубал төмөн жактан так көрүнбөйт, жана алар бизди канчалык деңгээлде кечиктирери белгисиз. Аба ырайы дубалдан өтүү жолун карап чыгууга мүмкүндүк бербейт. Түн киргенде тынчсызданып уктайбыз.

5-күн, 27-июль.

Аба ырайы жакшырды. Саат 4:30да Романов–Кузьмин экинчи жуп перила аркылуу чыгып, тездик менен чуңкурдон (уч. 10) өтөт. Чуңкурга түшүү (уч. 11) адегенде 45° жантайма менен, андан кийин 10 м дюльфер аркылуу (уч. 12). Эми өйдө жол ачык. Дубалдын сол жагында жарака-сынык бар (ФОТО №8,10). Биз жаракага траверс жасап, андан кийин өйдө чыгып баштайбыз. Өрмөлөө абдан татаал жана бардык жаракалар менен кармалыштар кар менен толгондуктан татаалдайт. Суук. Ар бир кармалышты кол менен тазалоого, андан кийин колдорду жылытууга туура келет. Тепкичтер колдонулат. Дагы бир жолу 80-метрлик аркан жардамга келет. Эки жерде шлямбур илмектери кагылат. Дээрлик бардык жаракалар ичке — жалбырак сымал илмектерге ылайык эмес.

Экинчи жуп кырда иштейт, бүт топтун рюкзактарын чуңкурдон жогору ташып, периланы алып таштайт.

Саат 15:00дө Романов "үтүктүн" үстүнө чыгып, кичинекей аянтчага чыгып, рюкзактарды тартып алуу пунктун уюштурат. Перила аркылуу 2-жүп өйдө чыгышат (ФОТО №10), андан кийин рюкзактарды тартып алабыз. Акыркылардан Кузьмин чыгат жана бекитилген аркандарда илинип туруп, илмектерди суурат.

Бул убакта 2-жүп:

• орто кыйынчылыктагы аскалар менен дагы 40 м өйдө (45°) чыгат,
• бивуакты уюштура баштайт (уч. 14).

Таатаал участок өтүлдү жана биз азыр мурунку түнөгөн жердеги бийиктикте болсок да, бардыгыбыз ыраазыбыз. Биз С-З дубдурдун жанына чыгып калдык. Андан ары жол ачык, бирок саат 18:00 болуп калыптыр. Аянтчаны даярдоого 1 сөөктөн ашык убакыт кетет:

• аянтчаны муздан тазалоо;
• камсыздандырууну уюштуруу.

Саат 19:40да биз чатырдабыз. Түнкүсүн суук жана ачык, бирок шамал катуу.

6-күн – 28-июль

Аба ырайы нормалдуу. 1-связка саат 5:00 чыгып,

• адегенде кыр менен — 2 аркан өтөт;
• андан кийин дубалды бойлой оңго кеткен тар текшиге түшөт.

Текши менен кыймылдап, илмек аркылуу камсыздандыруу менен жүрөбүз. Айрым жерлерде текши жок болот, бирок кармалыштар жакшы. 30 м өткөн соң, бул жол бизди тик кулуарга алып барат (ФОТО №12). Төмөн жагында кулуардын туурасы 4 мге чейин. Анда жандуу таштар көп, жогору жагында муз көрүнөт. Бул жерде 2-связканы кабыл алуу үчүн пункт уюштуруп (уч. 15), биринчиси кулуар менен өйдө карай 80 мге чейин чыгат. 20 м өйдө чыкканда кулуар тарай баштайт, камин түспөлдүү болуп калат. Канчалык этият болгондуктан, буттун алдындан таштар учуп кетип, бурчтан камсыздандырууга туура келет.

Жогору жакта кулуар жазылат, бирок муз пайда болот, кээде өтө тыгыз жана балта менен чаап жарууга туура келет. Кулуардын ортосуна чейин рюкзактарды калтырууга туура келет — жантайма 90° жетет. 2-связка перила менен өтүп, алдыга чыгат, андан кийин рюкзактарды тартып алабыз (20 м). Саат 14:00 — бардыгы соңку адамды күтүп турушат, кыймылдай албайт — жандуу таштар көп (уч. 16).

Кулуар барган сайын жантаймасы азайып, С-З дубдурдун жогорку бөлүгүн бөлүп турган кыйгач кар-муздуу текшиге алып барат. Аба ырайы бизге жагымдуу болбогондуктан жана абалды баалап, скафандра жакын жердеги асканын жанына чатыр тигүүгө чечим чыгарабыз (уч. 17), анткени жогору жактагы текшиде бивуак үчүн мүмкүн болгон жерлер көрүнбөйт. Текши мөңгү тарапка жантайган, аянтчаны даярдоого 1 сөөктөн ашык убакыт кетет (ФОТО №11). Кар жаап, көрүнүү начарлап кайрадан башталды. Ошол эле учурда кар-муздуу текши аркылуу жолду иштеп чыгууга жана 160 м аралыкка аркан тартууга чечим чыгарабыз.

7-күн, 29-июль

Катуу шамал, кар, күн күркүрөйт. Күн чагылышы бир нече жолу жанында жаркырагандай болот: күн күркүрөгөнүн укпайсың — коркунучтуу ызылдап чыгат. Отурган бойдон турабыз.

8-күн – 30-июль.

Эртең менен терезе ачылат: күн чыгып келе жатат, бирок кандай ай айланабыз! Жел жокко эсе, көрүнүү эң сонун, бирок биринчи жолу биз сонун көрүнүшкө ээ болдук — Теңир-Тоонун панорамасын көрөбүз. Саат 5:10 чыгып, аска чыгынтыларына таянып, текшиге 60 м өтөбүз. Бутуңдун алдында муз жука жаңы кар менен капталган. "Кошок" менен басабыз, муз жана аска илмектерин колдонуп (уч. 18). Текши тик (60°) өйдө кетет — 40 м муз, кээ бир жерлерде аскалар бар (уч. 19).

Андан ары текши жантаймасы азаят, бирок капталдык жантаймасы 40°ча сакталат. Кар баскан участоктордо тепкичтерди чабып, басабыз. Участоктун узундугу 20–60 м. С-З дубдурдун сол чети менен тик көтөрүлүү башталат. Аскалар (уч. 21) калың кар баскан. Көп жерлерде муз кездешет (уч. 21).

Перила аркылуу жылабыз. Буттар үшүп, бирок аба ырайы сонун. Дагы 160 м скафандра аркылуу түздөн-түз өйдө чыгып, чокунун алдындагы күмбөзгө чыгып алабыз (уч. 22).

Скафандра оңго карай бир аркан аралыкта жайгашкан асканын жанына тик эмес көтөрүлүү бар, ал жерде кожурман бар (уч. 23). Биринчи бут саат 10:30 чокуга чыгат (ФОТО №13). Мурунку топтун издерин көрөбүз. Тоолордун панорамасы укмуштай суктандырат. Кагазга жазуу жазып, сүрөткө түшөбүз. 1 с өткөн соң, топтун акыркысы чокуга чыгып, төмөн түшө баштайбыз, 4А кат. сл. маршруту аркылуу в. Ондоучокко түшөбүз.

Алгачкы түшүү карлуу аскалардын чети менен 100 м (уч. 24), андан кийин в. Ондоучокуга бара турган кырды көздөй дубал менен дюльфер аркылуу түшүү 5:X:40 м (уч. 25) карлуу жантаймага чейин. 1 аркан жандармга көтөрүлүү — перила аркылуу кыймыл (уч. 26). Андан ары кырдын кар баскан аскалары менен орто кыйынчылыкта в. Ондоучоктун алдындагы ээрге чейин түшөбүз (уч. 27); (ФОТО №14).

Ээрге түшүү 5 сгө созулду. Ээрден кар-муздуу жантайма менен 2 с өтүп, Ташшамбек мөңгүсүнө түшөбүз. Бүт арканга созулуп — мөңгү жабык жана кээ бир жерлерде жарыктар байкалат (уч. 28); (ФОТО №15).

Төмөн жакта бизди Воробьевдун тобу тосуп алат. Чай ичип, лагерге жөнөйбүз.

№1 МАРШРУТТУН МҮНӨЗДӨМӨСҮНҮН ТАБЛИЦА