С-В кырка тизмеги боюнча 3А кат. сл. Прот. №3 от 15.10.1962.

МАРШРУТТУН СҮРӨТТӨЛҮШҮ СЫПУЧАЯ ЧОКУСУН ТРАВЕРС ЖАСОО ТУУРАЛУУ СВЕДЕНИЕ

Сев. ТЭУ мөңгүсүнүн моренасында жайгашкан түнөөгөн жайдан, Сыпучая чокусунун Тегерек мунарасынан түшкөн таш үйүлгөн жерге чейин мореналар боюнча көтөрүлүү керек. 30 мин. көтөрүлгөндөн кийин таш үйүлгөн жерге жетүүгө болот, анда оң жактагы бөлүгү менен жүрүү керек, себеби ал жердеги таштар чоңураак. Дагы 30 мин. көтөрүлгөндөн кийин тиш түрүндөгү жандарм менен кызыл жандармдын ортосундагы белге жетет.

Андан ары жол жандармды айланып, сол тарап менен экинчи жандармды көздөй Эки бурчтуктун жандармы менен жүрөт. 25 мин. өткөн соң жандармдын алдындагы белге чыгышат. Бул жерде байлануу керек. Кызыл жандарм түз эле алынат. Жандармга кеткен жол – тилкелүү, илмектүү аркан менен кылдат камсыздандыруу керек болгон жарака. Жолдо 2–3 илмек кадалат. Аскалар монолиттүү. Андан ары кыйындыгы орточо аскалар менен жүрүү керек, илмектүү аркан менен кылдат камсыздандыруу керек. Жандармга чейин көтөрүлүүгө бир жарым саатка чейин убакыт кетирет. Жолдо кичинекей аянтчада тур бар. Жандармдын оң жагы менен көтөрүлүү керек, анткени ал жердеги аскалар такта түрүндө болуп, кармалуучу жери бар. Жандармдын бийиктиги – 80 м ге чейин. Түшүү: алгач жантайыңкы такта менен, андан кийин таш үйүлгөн жер менен.

Түшкөндөн кийин, үчүнчү жандармды сол тараптан айланып, «терезеге» чыгышат. Жандармдар бийиктикти жоготпостон тактайчалар менен айланып өтүлөт. Тактайчалар чөйчөк түрүндөгү кулуарга алып чыгат, ал пробка менен бүтөт. Ошол кулуар менен кырка тизмегине чейин көтөрүлүү керек. Көтөрүлүүгө кеткен убакыт – 1,5 саат. Кырка тизмеги майдаланган аскалардан турат. Жүрүүгө болот.

Төртүнчү жандарм түз эле басып өтүлөт, 1 саатта. Кезектешип камсыздандыруу талап кылынат жана 1–2 аска илмеги кадалат. Көтөрүлүүдө сол тарап менен жүрүү керек. 4-жандармда экинчи тур бар. Жандармдан түшүү оңго карай кар тилкеленген жер менен, орточо кыйындыктагы аскалар менен, кезектешип камсыздандыруу менен ишке ашырылат.

Андан ары тик кар-мөңгүлүү жантайма (45°) менен көтөрүлүү керек. Ага 1–2 мөңгү илмеги кадалат. Жантайманын жогорку бөлүгүндө аскаларга чыгуу керек жана 4 метрлик карниздеген, кармалуучу жери бар аска менен аянтка чейин көтөрүлүп, кайрадан кырка тизмегине чыгышат. Көтөрүлүүгө кеткен убакыт – 40 мин. чейин.

Кырка тизмеги менен кар баскан аскалар аркылуу, андан кийин жантайыңкы такталар менен (10–15 м) чокунун жалган чокусуна кыйраган кырка тизмеги аркылуу чыгышат. Жалган чокунун үстүндө үчүнчү тур бар. Көтөрүлүүгө кеткен убакыт – бир саат же андан көп. Жалган чоку чоң таштардан турат, алардын үстүндө тур бар.

Жалган чокудан кийин орточо кыйындыктагы аскалар менен 100 м тереңдиктеги чуңкурга түшөт. Чуңкурдан кийин биринчи боз жандарм келет. Жандармга көтөрүлүү кыйын жана илмектүү аркан менен камсыздандыруу менен ишке ашырылат, эки илмек кадалуу керек. Жандарм морчо аркылуу алынат, анын бийиктиги 20 м ге жакын. Жандармда 4-тур бар. Жандармдан түшүү жантайыңкы такталар менен кылдат кезектешип камсыздандыруу менен жүрөт. Бул такталар 20 м ге жакын тик дубал менен бүтөт. Арканда отуруп түшүү керек, илмек менен буюк калат. Дубалдын ылдый жагы 10 м ге чейин терс бурч менен бүтөт. Түшүүгө 1,5 чга чейин убакыт кетирет.

Андан кийин экинчи боз жандармга көтөрүлүү керек, анда 5-тур бар. Жандармга такталар менен кезектешип камсыздандыруу аркылуу көтөрүлүү керек. Көтөрүлүүнүн бийиктиги – 80 м ге чейин.

Жандармдан түшүү алгач оңой, кыйраган аскалар менен, андан кийин 25 м ге жакын тик дубал аркылуу, ички бурч менен. Арканда отуруп, ички бурч менен түшүү керек. Бул жерде мөңгүлүү илмек аркан калат.

Кырка тизмегиндеги кийинки жандармдар тобун оң жактан тик кар-мөңгүлүү чыгылымдар менен, илмектүү аркан менен камсыздандыруу аркылуу айланып өтүү керек. Тегеректөөдө баскан из түшүрүү керек (же мыктуу өтүк кийүү керек).

Андан ары жол кар тилкеленген жерлер жана кыйраган аскалар менен өтөт. Кар тилкеленген жерлерде сезондун аягында мөңгү ачылат, мыктуу өтүк же баскан из түшүрүү талап кылынышы мүмкүн.

10 сааттан кийин чокуга жетет. ТЭУ менен Сыпучая чокуларынын ортосундагы белге түшүү. Түшүүдө кырка тизмегинде турган жандармга түз эле көтөрүлүү керек, кезектешип камсыздандыруу керек. Бул жандармда каттоо китеби жана жазуусу бар 7-тур калыптыр. Андан кийин кар жантаймасы менен Сев. ТЭУ мөңгүсүнө чейин түшүп, баштапкы бивакка кайтуу керек. Бардык траверс 12–13 саатты алат. Маршрутту биринчи болуп өткөн топтун жана калган беш топтун пикири боюнча, анын кат. сл. 3Б деп аныкталат.

Сыпучая чокусу аркылуу маршрутту биринчи жолу «Талгар» а/л демилгечилеринин тобу 1962 ж. 5-августунда түндүк-чыгыштан кырка тизмеги аркылуу жасашкан:

• Рапопорт П.А. — топтун жетекчиси, кенже инструктор, 1-спорттук разряд
• Полаков С.И.
• Шунайлов А.Ф.
• Лаптев В.Н.
• Аравин Б.П.
• Сырцов М.М. — бардыгы экинчи спорттук разряддын нормасын аткарган разрядчылар.

Топтун жетекчиси (П. Рапопорт)