4. Чыгууну кыскача мүнөздөө

4.1. Чыгуунун паспорту

1. Чыгуунун классы: бийиктик-техникалык
2. Чыгуунун району, кырка тоо: Борбордук Памир, Жогорку Дуб тоосу
3. Чоку: Тарту мамлекеттик университети – 350 жыл бийиктиги 6350 м чокуга чыгуунун маршруту: Танымас II мөңгүсүнөн түндүк-батыш кыр аркылуу
4. Сунушталган татаалдык категориясы: 5А
5. Маршруттун мүнөздөмөсү: бийиктиктердин ортосундагы айырма: 850 м 5–6- кат. тат. участкаларынын узундугу: 3 жип орточо тиктиги: 30°–35°
6. Кагылган илмектер: камсыздандыруу үчүн — 27 колдоо үчүн жасалма чекиттерди түзүү — 0
7. Басуу сааттарынын саны: 28 саат
8. Түнөгөн жерлердин саны жана мүнөздөмөсү: кырда 2 жолу түнөгөн
9. Жетекчинин, катышуучулардын фамилиясы, аты-атасы жана квалификациясы: Муру Калев Манивальдович II Хансен Калле Рихардович II Парис Андрес Пээтерович II Каллавус Ану Хельмутовна II Кюннап Яан Александрович I Аэдвийр Калле Арнольдович I
10. Команданын жаттыктыруучусу: Сумери Лак КМС, I кат. инструктору
11. Маршрутка чыгып жана кайтып келген датасы: 1 август — 4 август 1982 ж.

Кириш сөз

Тарту мамлекеттик университетинин (ТМУ) 350 жылдык мааракесине арналган ТМУ альп клубу жана Тарту шаардык спорт комитети менен бирдикте Памирге, Жогорку Дуб аймагына экспедиция уюштурду. Экспедициянын максаты – эч ким чыга элек чокуну багындыруу жана биринчи чыгуучунун укугу менен ага Тарту университетинин атын берүү болгон.

Тарту университетинин альпинизм менен байланышы өткөн кылымдын башында башталган. Тактап айтканда, 1811 жылы университеттин студенти (кийинчерээк профессор жана ректору болгон) Й. Ф. Паррот Казбекке чыгууга бир нече жолу аракет жасаган. Тилекке каршы, бул аракеттер ийгиликсиз болгон. Й. Ф. Паррот биринчи чокуну 18 жылдан кийин, 1829 жылы багындырып, Х. Абовян жана төрт жолдошунун коштоосунда Чоң Арараттын (5156 м) чокусуна чыгышкан. Бул жыл ата мекендик альпинизмдин башталышы деп эсептелет.

Экспедициянын экинчи максаты – белгисиз чокуну Й. Ф. Парроттун ысымын берүү менен атак-даңкын чыгаруу болгон.

Жогоруда айтылгандай, экспедициянын аракеттенүү аймагы катары Борбордук Памир, Федченко мөңгүсүнүн чыгышындагы Жогорку Дуб кырка тоосу тандалган. Бул аймактын тандалышы төменкү себептер менен шартталган:

• географиялык жактан жеткиликсиз жана аз изилденген;
• бийик жана кыйындык менен багындырылуучу чокулардын болушу;
• чоң Федченко мөңгүсүнүн жанында жайгашып, жүрүү үчүн база менен камсыз кылуусу;
• 6000 метрден ашык бийиктиктеги бир катар жеңилбеген чокулардын болушу;
• Ленин чокусунун алдындагы Эл аралык альпинисттик лагердин (ЭАЛ) колдоосуна таянуу мүмкүнчүлүгү;
• ЭАЛдын жанында жайгашуусу коопсуздукту камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүн жогорулатат;
• аймакта жакшы аба ырайынын туруктуулугу.

Экспедицияга даярдануу эки этапта өткөн:

1. даярдык чаралары: интенсивдүү машыгуулар, мелдештер, Хибины тоолорундагы башкаруу лыжалык жүрүүлөрү, уюштуруу иш-чаралары (окт. 1981 — май 1982);
2. «Артуч» а/лдагы тоолордогу окуу-машыгуу жыйындары (июнь — июль 1982).

Экспедициянын убактысы: 15 июль — 15 август 1982 ж.

4.1. Чокуларга жакындап баруу

Душанбе шаарынан Джиргиталга чейин (280 км) машина менен барышкан. Андан кийин экспедициянын жүгү Танымастын түбүндөгү (бийиктиги 4700 м) негизги лагерге жеткизилген. Экспедициянын мүчөлөрү ылдыйраак, «Федченко мөңгүсү» метеостанциясына (4200 м) чейин түшүрүлгөн.

Станциядан жол төменкүдөй улантылган:

• адегенде мөңгүнүн сол тарабы менен;
• андан соң, мөңгү бурулгандан кийин, оң тарабы менен.

Бул убакта Федченко мөңгүсү негизинен ачык болгон, ал Танымастын түбүнө жакындаганда гана кар менен капталган, анын астында суу турган.

Экспедициянын негизги лагери Федченко жана Танымас мөңгүлөрүнүн капталдагы моренасында, «Сары үй» деп аталган жерде жайгашкан («Сары үй» – мурдагы гляциологдордун үйү).

ГМС «Л. Федченко»дан «Сары үйгө» чейин 25 кмге жакын. Бул аралыкты басып өтүүгө эки күн (16 саат) убакыт кеткен.

ГМСде жолуктурган чалгындоо тобунун маалыматы боюнча, чокуларга жакындап баруунун эң жакшы жана коопсуз жолу Танымас II тараптан, б.а. түндүк тараптан болгон. Бул үчүн «Сары үй»дөн Танымас II мөңгүсүнө чейин төмөнкү мөңгүлөр аркылуу өтүүгө туура келген:

• Танымас I;
• Танымас II;
• Танымас III.

Танымас II мөңгүсүнүн сол каптал моренасында 9:00 саат жол жүргөндөн кийин биринчи аралык лагерди тиккенбиз.

Андан ары биз тандаган чокулардын циркине Танымас II мөңгүсүнүн сол каптал моренасын бойлой жөнөдүк. 2 саат жол жүргөндөн кийин мөңгүгө өтүүгө туура келди. Чоң муз кулаганга чейин мөңгү ачык болгон. Муз кулакты кылдат камсыздандыруу менен, муз жана кар көпүрөлөрдү пайдаланып, өтө алдык.

Муз кулактан кийин мөңгү салыштырмалуу тегиз боло баштайт, бирок жабык жана көрүнбөгөн жаракалар көп. Кар көпүрөлөр эртең менен жана кеч киргенде гана жакшы кармайт.

Экинчи аралык лагерди мөңгүнүн үстүнө, 5200 м бийиктикке жайгаштырдык. Бул лагерден чокуларга штурмдоого чыктык. Топтор жана мөңгүдөгү лагердин ортосундагы байланыш «Кактус» типтеги радиостанциялар аркылуу жүргүзүлгөн.

Бир топтун максаты «6350 м» белгиси менен түндүк-батыштан белгиленген чоку болсо, экинчи топтуку – түндүк-чыгыштан «6277 м» белгиси менен белгиленген чоку болгон. Лыхмус А. жетектеген топ «6277 м» чокусуна (кийинчерээк Й. Ф. Паррот атындагы чоку) жөнөдү. 1,5–2 саат жол жүргөндөн кийин алар оң жактагы ээрге карай бурулган, ал эми Муру К. жетектеген топ «6350 м» чокусу менен Чил-чел чокусунун ортосундагы ээрди көздөй мөңгү боюнча жогору карай жыла берген (кийинчерээк Тарту университетинин атындагы чоку).

Муру К. тобу 7 саат жол жүргөндөн кийин Танымас II цирк чокусунун эң четиндеги ээрге жетти. Бул убакта Лыхмус А. тобу өзүлөрүнүн ээринин бийиктигинин үчтөн бир бөлүгүнө жетишкен эле.

Муру К. тобунун биринчи штурмдук лагери Чил-чел мөңгүсү менен «6350 м» чокусунун ортосундагы ээрдин түбүндө, маршруттун башталышында жайгашкан. Лыхмус тобу карлуу капталдагы коопсуз гротто түнөп калышты.

5. Чыгуу маршрутунун негизги мүнөздөмөлөрүнүн жадыбалы

Ээрден ылдый карай түшкөн жол

4 август Ээрден мөңгүгө карай эски таш кулаган из менен тик капталдан (55–60°) 150 м ылдый түшүү.

Тарту университети 350 жыл чокусу түндүк-батыш кыр аркылуу 5А кат.

7. Чыгуунун өтүшү

1 август

Танымас II мөңгүсүндөгү экинчи аралык лагерден (5200 м) 10:00да чыктык. Аба ырайы сонун болчу: күн ачык, шамал жок. Эки байланыш тобу менен жүрүштүк: Муру–Хансен–Парис жана Кюннап–Каллавус–Аэдвийр. Кар жана кар көпүрөлөрү 14:00гө чейин жакшы кармады. Андан ары жүрүү көңүл бурууну жана физикалык күчтү талап кылды. 17:00гө чейин Чил-чел чокусу менен келечектеги Тарту университетинин атындагы чокунун ортосундагы ээрдин түбүнө ийгиликтүү жеттик. Түнкү лагерди мөңгүнүн үстүнө, бийиктиги 5500 м жерге тиккенбиз.

2 август

Маршрутка 7:00да чыктык. Суук болчу, кар бекем. Алгачкы үч жипти тез эле басып өттүк. Бергшрундга келип, андан ээрге карай тик каптал башталды. Ишенимдүү камсыздандыруу уюштурдук, жана Аэдвийр жогору карай жөнөдү. Бир сааттан кийин ал эки жипти ийгиликтүү басып өттү, фирн кардын эң «жантайма» участогун тапты жана ал жерде бир нече муз балта аркылуу перила уюштурду. Экинчи чыгуучу Аэдвийрдин тепкен баскан жерлерин 50%ке гана пайдалана алды, себеби үстүңкү кар катмарынын асты өтө кургаак болгондуктан, күн нурунун таасиринде жумшарып турду. Үчүнчү чыгуучу тизелеп жылып, акыркы катышуучулар болсо жипке таянып, түз эле «сүзүп» жогору жөнөшүптур.

Топтун баары 15:15те ээрге жетти. Бир-эки саат эс алгандан кийин кырды бойлой жылып, бивуак үчүн жер издедик. Кыр бузулган типте болгондуктан, түштүк капталдары негизинен карсыз, түндүк жагында чоң кар карниздери илинип турат. R3 участогунда каптал жакшы бекем кар болду. Карлуу капталдан кийин бир жип жантайма келип, анын аягында 4 м бийиктикте мамычалуу бет бар. Солдон оңго карай ашып өтүп, андан соң жантайма текчени басып өттүк. Илинип турууга аз жер болгондуктан, илмек аркылуу камсыздандыруу уюштурдук.

Андан ары кырда көптөгөн жандармалар бар, алардын экөө тең тарабынан айланып өтүүгө болот. Палатканы жандармалардын ортосундагы салыштырмалуу тегиз жерге, болжол менен 6100 м бийиктикке койдук.

3 август

Кечинде биз өзүбүздүн башкы жерибизди жакындан көрүп чыгууга бардык. Дубдун оң тарабындагы бир аскага оң жактан ашып өтүү мүмкүн экени белгилүү болду. Штурмга 8:30да чыктык.

Дубдун алдындагы кырдан жарым жипке жакын ылдый түштүк (R9). Андан соң оңго карай траверс жасап, бир аз жогору көтөрүлдүк. Ал жерде скалдык «жумрук» (R11) бар. Илмек аркылуу камсыздандыруу уюштурулду! Скалалар кар жана муз каптап турат, чыгууга мүмкүн болгон жерлери «тирүү»! «Жумруктан» кийин оңго карай 10 мге траверс жасадык. Скалдык плиткалар муз каптаган, чыгууга мүмкүн болгон жерлери, кармалчу жерлери «тирүү» (R12). Траверстин аягында вертикалдуу скала бар, анын алдына камсыздандыруу үчүн чекит коюшууга болот.

Бул дубалдын оң жагында – бузулган жана кар каптаган мамычалуу бет (R13), аны муз каптаган кулуар аркылуу өтүүгө туура келди. Бул жерде камсыздандыруу үчүн ледобурларды да, скалдык илмектерди да пайдаланууга болот. Шейпке чыктык.

Андан ары түштүк капталды траверс кылуу менен уланттык. Кардын астында скалдык монолит жаман болду. Кыйындыгы аз мамычалуу бет аркылуу (R16) үймөктүү капталга чыктык. Дагы 30–40 м – жана кырда.

Эми бүгүн, 3 август 1982 ж., чокуга жетээрибиз анык болду. Рюкзактарды кырга калтырып (11:15 болгон), чокуну көздөй жыла бердик. Чокунун алдында кайрадан тик карлуу каптал (R19) болуп, кар бекем жана жакшы болду.

Чокуга 13:45те чыктык. Фотога түшүп, чокунун туруну курдук. Турдун жанына эскерүү тактасын бекиттик.

Чокудан түшүүнү 15:30да көтөрүлгөн жол менен баштадык. 19:30да ээрдеги түнкү лагерге (R2) келип токтодук.

4 август

Ээрден түшүүнү 6:30да баштадык, анткени ал убакта кар дагы жакшы, бекем болчу. Оң жакка карай траверс жасап, үч жипти эски таш кулаган изге чейин түштүк. Үстүңкү карниздин жаңы изи дагы пайда боло элек болчу. Муз балталар аркылуу камсыздандыруу уюштурулуп, тез түштүк. Андан ары мөңгү боюнча ылдый түшүп, 11:00да Танымас II мөңгүсүндөгү экинчи аралык лагерге келип жеттик.

Й. Ф. Парроттун атындагы чокунун чокудан көрүнүшү