Чыгуу паспорто

1. Биринчи жолу ачуу классы.
2. Район 2.10, Кавказ, Дагестан тоолору, Шалиб кырка тоосу.
3. Дюльтыдаг, 4127 м, Чыгыш кыры аркылуу, маршрут аралаш.
4. 2Б кат. татаал., биринчи жолу ачуу.
5. Маршруттун мүнөздөмөсү: бийиктиктердин айырмасы 900 м, маршруттун орточо тиктиги 25°, узундугу 3250 м. Бөлүмдөр боюнча: 1 кат. тат. – 1350 м, 2 кат. тат. – 980 м, 3 кат. тат. – 820 м, 4 кат. тат. – 200 м.
6. Колдонулган камсыздандыруу пункттары: чыгуулар – 5 даана, орнотулган элементтер – 2 даана.
7. Жүрүү сааты – 5 саат.
8. Маршрутта түнөбөстөн, Нуккура жана Бодонай дарыяларынын кошулган жериндеги АВСде түнөө.
9. Дорро Константин Эдуардович – КМС, Воронин Сергей Валерьевич – 1-спорт разряды, Максимов Евгений Владимирович – 2-спорт разряды.
10. Чыгуу, чоку, кайтуу – 3 июль 1995 ж.
11. Уюм: «Эос» тоо клубу.

«Фото: Дюльтыдаг чокусунун жалпы көрүнүшү (4127 м). Чыгыш кыры аркылуу маршрут – 2Б кат. тат. (1) Түндүк кыры аркылуу маршрут – 2А кат. тат. (А. Саяпин-78). (2) Түндүк-Чыгыш контрфорсу аркылуу маршрут – 2А кат. тат. (болжол менен К. Дорро-94). 3 июль 1995 ж. 2850 м бийиктиктен тартылган фото.»

Фото 2. R9–R14 участогун R1ден көрүнүшү.

Фото 1. R4–R10 участогу.

Маршруттун сүрөттөлүшү

Дюльтыдагдын Чыгыш кырлары тик көтөрүлүүдөн башталат, аска тепкичтер, плиталар, кичине жандармдар. 3600 м бийиктикте кыр жазылып, бийиктиги бир калыпта болуп, «дөбө» түзөт. Кырдан сол жактан жылуу керек. R4дан кийин кыр тик болуп калат (байламдар керек!).

«Үч бурчтуктун» үч коркунучтуу көтөрүлүшүн сол жактан, карниздерди айланып өтүү керек. Тиктик күчөйт, кыр контрфорско айланат, аскалар ири блоктүү, тик, камсыздандыруу керек. R0 жандармынан алдыда оң жактан айланып өтүп, R1 кулаалын кесип өтүп, фирндик көтөрүлүүгө, карниз аркылуу Түштүк-Чыгыш кырга чыгуу (R2, R9 точкасы). Башкаруучу тур.

Кырды бойлой оң жакка жылуу: плиталар, жандармдар, черепица сымал түзүлүш. Кардын үстүндө коркунучтуу (Камсыздандыруу керек!). Чыгыш кыр менен Түндүк-Чыгыш контрфорсунун кошулган жеринде, элүү жонунда (4000 м), тур, R11 точкасы.

Аска кырды бойлой ылдый түшүү (R12 точкасы) жана андан кийинки көтөрүлүү үчүн бир кыйла тынч кырга чыгуу керек. Бул жерде кыр ачык көрүнбөйт, ири блоктуу аскалар бар. Кардын үстүнөн алдыдагы чокуга чыгуу. Оң жактагы аска кыр аркылуу, жантайма кар талаасына өтүп (оң жакта карниздер!), чокуга чыгуу, тур, 4127 м.

Түндүк кыр менен түшүү (классификатордо: Түндүк-Чыгыш кыр, бул туура эмес, экспозицияга дал келбейт – А.К. Саяпиндин 2А кат. тат. маршруттун сүрөттөлүшүндө ката):

• эки аска тепкич аркылуу
• оң жактагы циркке түшүү (жайында мөңгү ачылат, жаракалар бар)
• аны кесип өтүп, жантайма шагылдуу кырды көздөй
• анан ылдый, өрөөнгө түшүү.

Чыгуу маршруту узун, рельефи ар түрдүү, иш менен толук, Дюльтыдагда өткөн эң татаал маршрут. Бул маршрутту К.Э. Дорро + Евгений Владимирович Максимовтун тобу 2 январь 1993 ж. өтүүгө аракет кылган, бирок аба ырайынын начардыгына байланыштуу кайра кетишкен (R10 точкасына чейин).

2.10. Кавказ, Дагестан тоолору, Шалиб кырка тоосу

Чыгуу районунун карта-схемасы

Маршрутка жакындап чыгуунун сүрөттөлүшү

• Дагестан Республикасынын Лак районунун Хулисма айылынан (1900 м) түштүккө карай топурак жол менен, Бурши жана Казикумухское Койсу дарыяларынын кошулган жерине чейин (2080 м, 2–3 саат). Андан ылдыйраак – «Буршинский» көпүрөсү. Андан тартып сол жээк менен жол менен, Казикумухское Койсунун сол куймасынан (Чариненх дарыясы) өткөндөн кийин, өрөөндү бойлой 1,5 кмдей басып, оңго карай террасага чыгуу керек. Андан сол жактагы үч куйма аркылуу өтүп, Нуккура дарыясынын кошулган жерине (2457 м, 4 саат). Кошулган жерде көпүрө бар. Андан тартып Нуккура менен жүрүп, сол жактан Бодонай дарыясынын кошулган жерине чейин (2700 м, 2 саат). Бодонайдан өтүп, чоң тур жанындагы жайлоого – лагерге жайгашуу. Андан тартып түштүк-батышка карай Нуккуранын кең трогдук өрөөнү менен өйдө карай, анын сол жээги менен акырындык менен көтөрүлүү. Батышта Дюльтыдагдын пирамидасы көрүнөт – райондун эң бийик чекити. Өрөөндү Чыгыш кырдын узун тик бети «жаап» тургандай көрүнөт. Акырындык менен шагылдуу бочектер башталат, биринчи аска чыгууларга жакындап, Чыгыш кырдын сол жагына жакындап чыгуу керек. Бул маршруттун башталышы (3230 м, Бодонай дарыясынан 3 саат).

Фото 3. R9–R12 участогу. 1994 ж. июль (Воронин С.В.).